::> Menu
  • Strona główna
  • Zdjęcia
  • Historia
  • Pamiątki
  • Pocztówki
  • Wspomnienia
  • Kroniki
  • Rejestr
  • Cmentarz
  • Litografie
  • Marian Kopf
  • FODZ
  • Listy
  • O stronie
  • Kontakt
    ::> News
  • Szkolenie Wojewódzkie Lubelska jesziwa
  • Ogólnopolska prezentacja Synagoga Nożyków w Warszawie
  • Wizyta Rabina (15 Listopad 2006)
    ::> Konkursy
  • Konkurs 2005/2006
  • Konkurs 2006/2007
    ::> Warto zajrzeć
  • Nasze gimnazjum
  • Lubaczow
  • Fodz.pl
  • Centrum Windows
  • ::> Cmentarz żydowski

    Studium programu merytoryczno-funkcjonalnego projektowanego muzeum regionalnego w Lubaczowie (woj. Podkarpackie).

    Praca napisana podczas praktyk wakacyjnych studentów III r. Muzeologii z Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, pod kierunkiem dr Bogusława Mansfelda, Lubaczów, lipiec 1976, Toruń, 1977.

    Cmentarz żydowski w Lubaczowie położony jest we wschodniej części miasta, wzdłuż jego osi wschód - zachód, przy ul. Kościuszki. Teren cmentarza, o kształcie zbliżonym do kwadratu, z trzech stron, wschodniej, północnej i zachodniej ograniczony jest murem z 1930 r., który od wschodu graniczy z cmentarzem katolickim, od północy z ul. Kościuszki, od zachodu z zabudowaniami szkoły licealnej, a od południa przylega do łąk. Usytuowany jest na wzgórzu, które łagodnie opada na południowy wschód. Układ nagrobków, którymi są wolnostojące tablice, zwrócone licem ku zachodowi, zachował podział na rzędy równoległe do osi północ-południe.

    Materiał i wykonanie

    Dominującym materiałem nagrobków jest kamień wapienny, czasem występuje czerwony lub żółty piaskowiec. Tablice z wapienia pokrywała polichromia. Najczęściej używanymi kolorami były: biały, niebieski, czerwony, żółty, złoty, srebrny i czarny. Nagrobki wykonane są metodą odkuwania lub rycia. Dokładnie opracowana jest tylko strona licowa, której plastyka jest zróżnicowana - od reliefu do przedstawień płaskorzeźbionych.

    Opis typologiczny

    Tablice o kształcie zbliżonym do stojącego prostokąta posiadają różnorodne zwieńczenia. Lico tablic posiada najczęściej układ dwustrefowy. W centrum górnej strefy znajduje się symbol charakteryzujący osobę zmarłego ograniczony od góry pasem napisu, o łukach analogicznych do zwieńczeń tablic, ale nie zawsze pokrywających się z nimi kształtem w poszczególnych płytach. Wolne pole wypełnia dekoracja roślinna. Strefa dolna zawiera tekst pisany literami hebrajskimi, czysto flankowany kolumnami. Podstawowy symbolami są: świecznik, złamane drzewko, korona, lwy, regały z książkami, dłonie, dzbanek i taca, ptaki, wazony z kwiatami, jelenie. Często te symbole występują w różnych kombinacjach, np. powtarzają się zestawienia świecznika z ptakami, korony z lwami lub regałem względnie złamanym drzewkiem, lew z regałem, złamane drzewko z regałem.
    Zdarzają się również tablice, których symbole zastępują litery, występujące samodzielnie lub w kwiecie, kole, kurtynie, czy wieńcu, natomiast kilka pokrytych jest tym samym tekstem. Rzadziej spotyka się wyobrażenia koniczynek, rozetek, węża, kielicha, krzeku, gwiazdy Syjonu. Podstawowe typy symboli, jeżeli nie występują samodzielnie, w kombinacjach stanowią albo motyw centralny albo tylko towarzyszący głównemu, przy czym zróżnicowany jest także sposób ich wyobrażenia. Szczególnie dotyczy to świecznika, który może być trój- lub pięcioramienny, korony bardziej lub mniej ozdobnej, prostego lub rozbudowanego regału i lwów występujących pojedynczo lub parami. Motywy umieszczane wyłącznie jako towarzyszące to ptaki, rozetki, koła. Tekst w części dolnej o literach wklęsłych lub wypukłych wyryty jest na samej powierzchni płyty lub w płycie. Część liter lub wyrazów eksponowanych jest odmienną techniką wykonania, wielkością, kolorem. Kolumny po obu stronach tekstu są przeważnie schematyczne i płaskie, w niektórych przypadkach są wyraźnie zaznaczone i wraz z dekoracją oddzielającą obie strefy tworzą architekto-niczne obramienie dla napisu. Tablice z poszczególnymi symbolami rozmieszczone są w rzędach bez określonego porządku.
    Pewną prawidłowość można zauważyć w dwu przypadkach: w pierwszych rzędach równoległych do muru zachodniego nie spotyka się symbolu świecznika, natomiast w kilku rzędach centralnej części naprzeciw bramy głównej, występują tablice wyłącznie z tym motywem. Zwracają uwagę pewne fakty, interesujące ze względu na wyjątkowość ich występowania. W środkowej części cmentarza istnieje jedyny nagrobek sarkofagowy (połączenie tablicy i sarkofagu o kształcie walca).
    Na kilku tablicach można dostrzec w szczególny sposób wyodrębnione nazwiska zmarłych. W trzech przypadkach są one umieszczo-ne na odwrocie pismem hebrajskim. Dwukrotnie pojawia się nazwisko pisane literami łacińskimi. Pierwsze - na odwrocie, z podaniem daty śmierci zmarłego (Get: 16 Marz 1865, nazwisko zatarte). Drugie umieszczone jest u dołu lica (OZJASZ KLEIN). Kilka tablic jest oznaczonych numerami (cyfry arabskie - N 49, 65, 72, 1OO) umieszczonymi pod głównym tekstem. Do wyjątków należą również trzy podwójne tablice wykonane z jednego bloku kamienia i jedna płyta z odwrotem wykorzystanym wtórnie jako lico nowego nagrobka.

    Czas powstania

    Ustalenie dokładnego czasu powstania poszczególnych tablic czy ich grup, a także ich autorstwa nie jest jeszcze obecnie możliwe.
    Autorzy prac dotyczących ośrodka kamieniarskiego w Bruśnie istniejącego od początku XIX wieku, stwierdzają możliwość wykonania nagrobków żydowskich przez tamtejszych kamieniarzy. Na opisywanym cmentarzu znajdują się jednak tablice mogące świadczyć o jeszcze wcześniejszym czasie powstania. Są to: w części środkowej niesymetryczne w kształtach, pozbawione symboli i pokryte tekstem o nieforemnych literach płyty, których formy i stan zachowania, znacznie gorszy od pozostałych, wskazuje na wcześniejsze pochodzenie, a także kilka nagrobków w części północno-zachodniej o formach bardzo plastycznych i sposobie opracowania motywów nasuwających analogie z kamieniarką barokową.
    Z kolei dekoracje i napisy tablic z czerwonego i żółtego piaskowa nosi wyraźnie ślady nowocześniejszych "seryjnych" sposobów wykonania. Tak więc rozpiętość w czasie powstania poszczególnych grup nagrobków wahałaby się od ok. połowy XVIII wieku do końca lat międzywojennych wieku XX. Należy podkreślić, że zarówno dokładne odczytanie tekstów jak i rozszyfrowanie symboli i chronologii oraz warsztatów z jakich pochodzą tablice wymaga dokładniejszych badań opartych o literaturę z tego zakresu.

    Stan zachowania

    Stan zachowania cmentarza jest zróżnicowany zarówno pod względem układu jak i wyglądu poszczególnych tablic. Niektóre rzędy płyt zatraciły już czytelność. Część tablic jest wywrócona lub uszkodzona mechanicznie. Wszystkie w mniejszym lub większym stopniu wykazuje działanie czynników atmosferycznych powodujących zatarcie rysunku i tekstu. Polichromia zachowała się jedynie na nielicznych i to tylko częściowo. Ogólnie biorąc, cmentarz nie wymaga jednak szczególnych zabiegów konserwatorskich, a jedynie utrzymania stanu istniejącego.

    <:: Powrót

    Do góry Wszystkie prawa zastrzeżone. All rights reserved © 2001-2007
    .