::> Menu
  • Strona główna
  • Zdjęcia
  • Historia
  • Pamiątki
  • Pocztówki
  • Wspomnienia
  • Kroniki
  • Rejestr
  • Cmentarz
  • Litografie
  • Marian Kopf
  • FODZ
  • Listy
  • O stronie
  • Kontakt
    ::> News
  • Szkolenie Wojewódzkie Lubelska jesziwa
  • Ogólnopolska prezentacja Synagoga Nożyków w Warszawie
  • Wizyta Rabina (15 Listopad 2006)
    ::> Konkursy
  • Konkurs 2005/2006
  • Konkurs 2006/2007
    ::> Warto zajrzeć
  • Nasze gimnazjum
  • Lubaczow
  • Fodz.pl
  • Centrum Windows
  • ::> Historia cmentarza żydowskiego

    Ciąg dalszy artykułu "Dzieje Żydów lubaczowskich" z działu historia.

    PAWEŁ SYGOWSKI
    ANDRZEJ TRZCIŃSKI

    (Lublin)

         Stosunkowo niewielka liczba Żydów w Lubaczowie w XVI i XVII w., a także bardzo niestabilna ich sytuacja demograficzna, wskazują, że w owym czasie nie ukształtowała się jeszcze samodzielna gmina, która mogłaby posiadać własny cmentarz. Okresem trwalszej stabilizacji w tym rejonie był koniec XVII i początek XVIII w. Sądząc z wysokości opłacanych przez Żydów podatków na przełomie drugiej i trzeciej dekady XVIII w., samodzielny kahał mógł tu powstać w l ćwierci tego stulecia. Do tego też czasu należy odnieść powstanie cmentarza żydowskiego. Kirkut ulokowano poza obwałowaniem miejskim, na wschód od miasta, przy drodze do Młodowa, a dalej do Brusna i Horyńca.
         Trudno określić jaką powierzchnię miał pierwotnie cmentarz. Na mapie F. von Miega, z lat 1779-1782, zaznaczony jest on dość schematycznie81. Na mapie katastralnej z 1854 r. kirkut ma plan prostokąta (o powierzchni ok. 0,46 ha)82. Widać z niej, że granice cmentarza obsadzone są drzewami a na jego południowym krańcu zaznaczony jest drewniany budynek, którego nie ma już na kolejnych, uaktualnianych mapach katastralnych (1889, 1917 i 1953 r.). Na nich zaś, w narożnikach północno-wschodnim i północno-zachodnim, zaznaczone są niewielkie, kwadratowe wcięcia, które mogą oznaczać budynki. Tego typu obiekty mogły pełnić funkcję pomieszczeń do rytualnego oczyszczania zwłok, szopy na narzędzia, domu stróża lub warsztatu kamieniarza. We wspomnieniach mieszkańców, pamiętających okres międzywojenny, brak informacji o tego typu obiektach. Z mapy katastralnej z 1889 r, wynika, że przed jej opracowaniem kirkut uzyskał kształt ostateczny przez dodanie od strony zachodniej części sąsiedniej parceli.
         Na mapie z 1854 r. widoczny jest już cmentarz chrześcijański, przylegający do kirkutu od strony wschodniej. Według niektórych badaczy został on założony w l połowie XIX w.83 lub w latach 40-tych tego stulecia84.
         W roku 1930 kirkut otoczony został murem z przestrzenną, zadaszoną bramą pośrodku boku północnego. Na jej obramieniu umieszczono trzy tablice (w jez. polskim, hebrajskim i jidysz) upamiętniające fundatora ogrodzenia - Josefa Hirsza (Joe) Reinfelda, mieszkańca Stanów Zjednoczonych, urodzonego w Lubaczowie.
         W roku 1933, w okresie silnych nastrojów antyżydowskich, cmentarz został na pewien czas zamknięty przez władze miejskie85.
         Szereg informacji mówi o tym, że macewy w okresie międzywojennym w Lubaczowie wykonywało dwóch kamieniarzy żydowskich86.
         W czasie II wojny światowej kirkut był miejscem egzekucji Żydów. Masowe egzekucje przeprowadzono tu w początkach stycznia 1943 r., w obniżeniu w południowej części cmentarza. Według różnych informacji rozstrzelano tu od 450 do 2000 Żydów87. Ze względu na silny mróz i związane z tym trudności w kopaniu grobów, zabitych Żydów przewożono do rowów przeciwczołgowych koło Dachnowa88. Według relacji niektórych mieszkańców Lubaczowa, część rozstrzelanych została pogrzebana na kirkucie, na terenie zajętym później na cmentarz komunalny89.
         W okresie II wojny światowej cmentarz żydowski w Lubaczowie nie uległ większym zniszczeniom, podobnie jak i w Oleszycach. Nie miały takiego szczęścia inne okoliczne kirkuty. W Narolu, Cieszanowie i Lubyczy wszystkie macewy zabrano do budowy dróg. Do takich celów zabrano większość macew z kirkutów w Wielkich Oczach, Tomaszowie czy Jarczowie90. Kirkut lubaczowski przetrwał również trudny dla tego typu obiektów okres powojenny. Szereg cmentarzy, które przetrwały wojnę, wkrótce całkowicie ogołocono z nagrobków, wykorzystywanych przez okoliczną ludność do celów budowlanych. Układano z macew chodniki, schody, krawężniki, używano jako gruz budowlany, wykonywano też kamienie do ostrzenia91. Kirkut lubaczowski tego rodzaju działaniom uległ w stosunkowo niedużym zakresie.
         Kontrowersyjną decyzją było oddanie części cmentarza żydowskiego w Lubaczowie dla potrzeb cmentarza komunalnego. W 1975 r. władze miasta wszczęły starania o przejęcie 0,436 ha powierzchni kirkutu92. Planowano również przeniesienie na pozostałą część cmentarza żydowskiego najciekawszych nagrobków z cmentarza chrześcijańskiego, w celu utworzenia skansenu kamieniarki nagrobnej93. Pomysł nie został na szczęście zrealizowany ale ponad połowa terenu kirkutu, od strony południowo-wschodniej, została przejęta na cmentarz komunalny w pierwszej połowie lat 80-tych. Przejęcie argumentowano tym, że na owym terenie nie było macew czyli nie było pochówków. Miała to potwierdzić, przez sondowanie, komisja z udziałem przedstawicieli Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego. Nie udało się odnaleźć dokumentu z badań takiej komisji; wydaje się, że takowy musiał być skoro przejęcia dokonano. Kilku informatorów z Lubaczowa twierdziło jednak, że na przejętym terenie były pochówki, także masowe po egzekucji w 1943 r. (o czym wspominaliśmy wyżej). Wydaje się logicznym, że powiększenie kirkutu przed 1889 r. nastąpiło po zapełnieniu pochówkami dotychczasowego obszaru grzebalnego, a do niego należał przejęty na cmentarz komunalny narożnik południowo-wschodni. Brak nagrobków nie świadczy o braku pochówków a może wynikać stąd, że przeważały tam macewy drewniane, powszechne wśród uboższych Żydów, które uległy szybszemu zniszczeniu. Drewniane nagrobki (wielokrotnie tańsze od kamiennych), powszechne w Kongresówce jeszcze w 4 ćwierci XIX w., spotykane też były na terenie Galicji95.
         Po rozszerzeniu cmentarza komunalnego rozebrano mur biegnący wzdłuż wschodniego boku kirkutu i równolegle do tej linii wykonano aleję prowadzącą od ul. T. Kościuszki do wybudowanej właśnie kaplicy cmentarnej. Według informatorów aleja ta biegnie na terenie, na którym były groby96.
         Dyskusja prasowa na temat cmentarza żydowskiego, która wynikła po przejęciu jego części na cmentarz komunalny, spowodowała zainteresowanie się kirkutem przez środowiska żydowskie za granicą. Konsekwencją tego był remont ogrodzenia i uporządkowanie zieleni. Prace te sfinansowała pochodząca z Lubaczowa, a mieszkająca w Nowym Jorku, rodzina Herzbergów - o czym informuje kolejna tablica wmurowana w bramę cmentarza.
         W 1987 r. do rejestru zabytków wpisano cmentarz komunalny wraz z przylegającą do niego pozostałością kirkutu (nr wpisu A-196). Cmentarz żydowski, jako oddzielny obiekt, wpisano do rejestru zabytków w 1990 r. (nr A-349)97.
         Z okresu przed II wojną światową znamy tylko jedną wzmiankę o lubaczowskim kirkucie. Nie wspomina o żadnych obiektach żydowskich pierwszy inwentaryzator zabytków tego regionu - K. Notz, działający tu około 1904 r.98 W Almanachu gmin żydowskich z 1939 r. wspomniana jest kilkusetletnia macewa19. Po wojnie zainteresowanie kirkutem lubaczowskim nastąpiło, podobnie jak i innymi cmentarzami żydowskimi na terenie Polski, bardzo późno. Brak jest informacji o kirkucie w opracowaniu wykonanym w 1959 r. do Katalogu zabytków sztuki w Polsce,100 poświęconym powiatowi lubaczowskiemu.
         Pierwsze wzmianki o cmentarzu pojawiają się w latach 60-tych, w pracach poświęconych ośrodkowi kamieniarskiemu w Bruśnie. K.Wolski wymienia kirkut lubaczowski, obok oleszyckiego i sieniawskiego, jako zachowany, informując jednocześnie o działających w Lubaczowie dwóch kamieniarzach żydowskich101. W 1974 r. A. Stelmach pisze o wysokim poziomie warsztatowym kamieniarzy żydowskich, w odróżnieniu od bruśnieńskich kamieniarzy chrześcijańskich. Przykładem podanym przez niego jest macewa z kirkutu lubaczowskiego, której fotografię zamieszcza, mylnie uważając ten nagrobek za jeden z najstarszych i datując go na około 1740 r.102 (faktycznie jest to macewa Elijahu Josefa, syna Mosze z Jaworowa, zm. 6 marcheszwan 5592 r., tj. 1831). Tę samą fotografię reprodukuje S. F. Gajerski, z opisem, że jest to macewa z około 1740 r., najstarsza na cmentarzu103. Konsekwencją powyższych opracowań jest informacja o cmentarzu i nagrobkach wykonanych przez "okolicznych ludowych kamieniarzy" w popularyzującym sztukę ludową informatorze M. Pokropka104.
         W 1974 r. Resort Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska opublikował Wykaz cmentarzy wyznania mojżeszowego105, wśród 522 kirkutów z terenu całej Polski (dane z 1992 r. mówią już o 1020 kirkutach106) znalazł się też lubaczowski. Zawarte tam dane mówią, że cmentarz ten, będący własnością Skarbu Państwa, ma powierzchnię 0,71 ha, jest ogrodzony, w 75% zajęty przez nagrobki, w 1961 r. zamknięty został do celów grzebalnych i przeznaczony na rozszerzenie cmentarza komunalnego.
         Pierwsze poważniejsze badanie cmentarza miało miejsce w 1976 r., w czasie praktyki studentów muzeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu107. Wykonano częściową inwentaryzację kirkutu, plany, zestawienie statystyczno-typologiczne nagrobków (których naliczono 1633) oraz fotografie wybranych stel. Wyniki prac opublikowano w formie artykułu w 1982 r.108. Stwierdzono tam m.in., że najstarsze nagrobki pochodzą z początku XIX w., choć macewy w środkowej części cmentarza mogą być starsze ze względu na nieforemne kształty i napisy oraz brak przedstawień symbolicznych. Spostrzeżenia te potwierdziły późniejsze badania.
    W 1978 r. kirkut fotografowała M. Krajewska. Fotografie te publikowała później kilkakrotnie w swoich artykułach i książkach109.
         W 1981 r. opublikowano wstępne rozpoznanie dotyczące stanu cmentarzy żydowskich w Polsce, w którym kirkut lubaczowski określony został jako bardzo dobrze zachowany i bardzo ciekawy110.
         Cmentarz wzmiankowany jest w opracowaniach konserwatorskich z lat 80-tych, w których datuje się go na XIX w. bądź na l połowę XIX w.111
         W 1986 r. powstało lokalne, krótkie opracowanie dziejów cmentarza, oparte na dotychczasowych badaniach; interesująca jest tu informacja, że przed zajęciem części kirkutu na cmentarz komunalny, przed 1981 r. przeniesiono macewy z przejmowanego terenu na pozostałą część kirkutu112.
         W materiałach zebranych w 1987 r. przez Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce cmentarz określono jako obiekt o nie ustalonym czasie powstania, na którym szacunkowo znajdować się miało około 200 macew113. Dane te przepisał P. Burchard do swojego kontrowersyjnego opracowania114. Te same informacje zamieszcza L. Bobko w założonej w 1993 r. tzw. karcie białej cmentarza115.
         W 1990 r. wstępne rozpoznanie cmentarza przeprowadziła ekipa z Uniwersytetu Wrocławskiego, pod kierunkiem prof. J. Woronczaka. Zlokalizowano wówczas najstarsze nagrobki, wykonano szereg fotografii, szkiców i odpisów inskrypcji; naliczono 1665 nagrobków116. W tym samym czasie A. Trzciński wykonał inwentaryzację wybranych macew, szczególnie pod kątem pozostałości polichromii malarskiej117.

    Paweł Sygowski, Andrzej Trzciński, Żydzi lubaczowscy i ich cmentarz, "Rocznik Lubaczowski", t. VIII, Lubaczów 1998, s. 111 - 116.



    Objaśnienia:

    81.  F. von Mieg, Karte des Konigsreiches Galizien und Lodomerien, 1779-1782. Fragment ukazujący Lubaczów reprodukuje A. Janeczek, Osadnictwo..., s. 217.

    82.  Archiwum Państwowe w Przemyślu, Archiwum Geodezyjne, bez sygn. - mapa katastralna z 1854 r. (+ operat) oraz z 1953 r.; Urząd Miasta i Gminy w Lubaczowie, Wydział Geodezji -mapa katastralna z 1889 oraz z 1917 r.

    83.  Z. Bieńkowska, T. Piekarz, op. cit., cz. I, s. 70, cz. II, s. 128.

    84.  Według informacji J. Mazura najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z 1848 r.

    85.  Pinkas..., s. 295.

    86.  K. Wolski, Bet olam. "Ziemia" 1965, s. 104; tenże, Z badań nad kamieniarstwem ludowym na Roztoczu. "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. l: 1966, s. 125; K. Knap, M. Tomasik "Cmentarz żydowski w Lubaczowie." Lubaczów 1986 (praca powstała na kółku historycznym prowadzonym przez J. Dobrowolskiego w Liceum Ogólnokształcącym w Lubaczowie), wpis w archiwum Społecznego Komitetu Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Warszawie (SKCKŻ).

    87.  APRKL: ks. W. Haas, op. cit., s. 72-75; APRKL: ks. S. Sobczyński, op. cit., s. 54; Z. Konieczny, Straty biologiczne i materialne byłego powiatu lubaczowskiego w latach 1939-1944. "Materiały i Studia Muzealne" t. 3. Przemyśl 1980, s. 8-9; EJJ, t. 11, s. 537; A. Krugłow, Deportacje ludności żydowskiej z dystryktu Galicja do obozu zagłady w Bełżcu w 1942 r. BŻIH, 1989, nr 3(151), s. 106 (data deportacji 31.10.1942); R. Ogryzło, op. cit, s. 96-77; Informacja E. Szajowskiego.

    88.  APRKL: ks. S. Sobczyński, op. cit., s. 54; APRKL: ks. W. Haas, op. cit., s. 75; informacja E. Szajowskiego.

    89.  Informacje przekazane w czasie dyskusji po wygłoszeniu niniejszego referatu na sesji w Lubaczowie w 1997 r.

    90.  Informacje z archiwum SKCKŻ.

    91.  Taki los spotkał szereg cmentarzy na terenie Lubelszczyzny m. in. w Łęcznej, Rykach, Bełżycach czy Bychawie (por. P. Sygowski, Łęczna..., s. l).

    92.  Akta tej sprawy znajdują się w archiwum Urzędu Miejskiego w Lubaczowie.

    93.  Tamże: pismo Naczelnika Miasta Lubaczowa do Wojewody Przemyskiego z lipca 1975 r., nr 4022/6/75.

    95.  Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, Zabytki kultury i pomniki pamięci w zbiorach fotografii ŻIH, teczka Złoczów.

    96.  Informacja E. Szajowskiego.

    97.  Dokumentacja w archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Przemyślu.

    98.  Z. Kubrak, Materiały do dziejów Cieszanowa i Lubaczowa. RL, t. 7; 1997, s. 86-94.

    99.  Almanach..., s. 132; Jest to informacja nieprecyzyjna i mało prawdopodobna.

    100.  Oprac. J. Ross (wpis w archiwum Instytutu Sztuki PAN, kopia w Muzeum w Lubaczowie).

    101.  95 K. Wolski, Z badań..., s. 125-126.

    102.  A. Stelmach, O zabytkach ruchomych powiatu lubaczowskiego. "Rzeszowska Teka Konserwatorska" t. l; 1974, s. 131-132.

    103.  S. F. Gajerski, Eksploatacja skal wapiennych w królewszczyznach starostwa lubaczowskiego w XVI-XVIII w. "Materiały i Studia Muzealne" t. l; 1978, s. 23.

    104.  M. Pokropek, Atlas sztuki ludowej i folkloru w Polsce. Warszawa 1978, s. 218-219, II. nr 157. Informacje te powtarza Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski. Warszawa 1992, s. 352.

    105.  Wykaz w archiwum SKCKŻ.

    106.  J. Jagielski, Stan zachowania cmentarzy żydowskich i akty prawne z nimi związane. W: Materiały z konferencji problemy ochrony i konserwacji cmentarzy żydowskich w Polsce. Warszawa 1992,s. 14.

    107.  Studium programu merytoryczno-funkcjonalnego projektowanego muzeum regionalnego w Lubaczowie. Pod kier. B. Mansfelda. (wpis w Zakładzie Muzeologii Instytutu Zabytko znawstwa i Konserwatorstwa UMK w Toruniu; W Muzeum w Lubaczowie znajduje się egzemplarz dokumentacji fotograficznej).

    108.  B. Mansfeid, Cmentarz żydowski w Lubaczowie. BŻIH, 1982, nr 3-4 (123-124), s. 109-113.

    109.  M. Krajewska, Czas kamieni. Wstęp A. Kamieńska. Warszawa 1982; taż. Kamienny ślad. "Projekt" 1982, nr 1(146), s. 32 i 34; taż. Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia. "Polska Sztuka Ludowa" R. XLIII: 1989, nr 1-2; taż, A Tribe of Stones. Jewish Cemeteries in Poland. Introduction by R. Scharf. Warsaw 1993.

    110.  M. Krajewska, J. Jagielski, Uwagi o stanie cmentarzy żydowskich w Polsce. BŻIH 1981, nr 4(120), s. 37-50.

    111.  Spis zabytków architektury i budownictwa województwa przemyskiego. Oprac. K. Szuwarowski i in., Przemyśl 1984, s. 23; Z. Bieńkowska, T. Piekarz, op. cit, cz. I, s. 70, cz. II, s. 128.

    112.  K. Knap, M. Tomasik, op. cit.

    113.  Archiwum SKCKŻ.

    114.  P. Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa 1990, s. 233.

    115.  L. Bobko, Cmentarz żydowski w Lubaczowie, tzw. karta biała, [b.m.] 1993 (wpis w PSOZ w Przemyślu). Opracowanie jest powierzchowne, bez rozpoznania obiektu, źródeł i literatury.

    116.  Materiały dokumentacyjne w posiadaniu J. Woroczaka we Wrocławiu. Na materiałach tych oparł się J. Jagielski, Miejsca, na których zachowały się nagrobki sprzed 1800. W: Materiały..., op. cit., s. 45 (data najstarszego została tu omyłkowo określona na 1726 r.).

    117.  Jedna z wykonanych wówczas fotografii posłużyła jako ilustracja do artukułu - A. Trzciński, Żydowska plastyka nagrobna ziem między Wisłą a Bugiem. W: Dzieje Lubelszczyzny. T. VI: Między Wschodem a Zachodem. Red. J. Kłoczowski. Część III: Kultura artystyczna. Red. T. Chrzanowski. Lublin 1992, (stela z 1773 r.). Plansze z rekonstrukcjami polichromii prezentowane były na wystawie Polichromie nagrobków żydowskich w Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego we Włodawie, kwiecień-sierpień 1997.

    <:: Powrót

    Do góry Wszystkie prawa zastrzeżone. All rights reserved © 2001-2007
    .