::> Menu
  • Strona główna
  • Zdjęcia
  • Historia
  • Pamiątki
  • Pocztówki
  • Wspomnienia
  • Kroniki
  • Rejestr
  • Cmentarz
  • Litografie
  • Marian Kopf
  • FODZ
  • Listy
  • O stronie
  • Kontakt
    ::> News
  • Szkolenie Wojewódzkie Lubelska jesziwa
  • Ogólnopolska prezentacja Synagoga Nożyków w Warszawie
  • Wizyta Rabina (15 Listopad 2006)
    ::> Konkursy
  • Konkurs 2005/2006
  • Konkurs 2006/2007
    ::> Warto zajrzeć
  • Nasze gimnazjum
  • Lubaczow
  • Fodz.pl
  • Centrum Windows
  • ::> Dzieje Żydów lubaczowskich

    PAWEŁ SYGOWSKI
    ANDRZEJ TRZCIŃSKI
    (Lublin)

    ŻYDZI LUBACZOWSCY I ICH CMENTARZ1

         Lubaczów wzmiankowany był po raz pierwszy w latach 1214 i 1225 jako ośrodek włości związanej z Rusią halicko-włodzimierską. Po upadku Rusi jej teren był obszarem spornym między Litwą, Węgrami i Polską. W 1376 r. Lubaczów otrzymał prawa miejskie, w 1388 wszedł w skład ziemi bełskiej. Została ona włączona do Korony w 1462 r., w której Lubaczów był miastem królewskim2.
         Pierwsze odnalezione informacje o Żydach w Lubaczowie pochodzą z końca XV i początku XVI w. Od 1487 r. wspominani są żydowscy dzierżawcy cła: Chaczko (1487-1518)3, Czaczko (1503)4 i Josko z Hrubieszowa (1493 lub 1498)5. Być może dwa pierwsze imiona dotyczą tej samej osoby6.
    Nie jest znany dokument określający prawa i obowiązki mieszkających tu Żydów. Wydaje się, że miasto nie miało przywileju "de non tolerandis Judaeis". Nic nie wspomina o tym dokument ponawiający prawa miejskie, wydany przez króla Zygmunta I Starego w 1523 r.7 Zakazuje się w nim Żydom jedynie handlu i produkcji piwa w okolicznych wsiach.
    Ilość Żydów w mieście w XVI w. nie była duża: w 1538 r. podatek płaciło 18 Żydów8, w 1565 r. zanotowano tu dwóch gospodarzy żydowskich i jednego komornika9, w 1578 r. - 12 Żydów10. Ten ostatni wykaz informuje, że wśród miast ziemi bełskiej najwięcej Żydów płaciło podatek w Bełzie, Busku, Tyszowcach i Horodle - 150 do 75 osób, najmniej w Sokalu, Dobrotworze i Warężu - od kilku do kilkunastu osób.
    Podobnie było w l połowie XVII w., kiedy to rejestry poborowe notują w Lubaczowie od l do 11 domów żydowskich. Taka rozpiętość ich ilości była wynikiem częstych pożarów, epidemii i postojów wojsk11. Nie lepiej było w pobliskich Oleszycach, mieście prywatnym, w którym zachętą do osiedlania się Żydów był korzystny dla nich dokument lokacyjny Hieronima Sieniawskiego z 1576 r., w którym zrównywał w prawach wszystkich mieszczan, w tym Żydów12. W 1629 r. Żydzi zaledwie dzierżawili tam od chrześcijan 5 domów, a w 1643 r. ich własnością było tylko pół domu13.
         Mimo stosunkowo nielicznej grupy Żydów w Lubaczowie istniał tu dom modlitwy, do którego uczęszczali również Żydzi z Oleszyc14. Mieszkający w Lubaczowie Żydzi trudnili się wówczas zapewne przede wszystkim handlem i rzemiosłem. Jeśli chodzi o inne zajęcia to wiadomo, że byli oni dzierżawcami dochodów ze starostwa lubaczowskiego15, zaś w latach 1618 -1621 Żyd Szapsaj był dzierżawcą młynów zamkowych i browaru oraz właścicielem winnicy czyli gorzelni. Przeciwko zezwoleniu udzielonemu Szapsajowi przez starościnę lubaczowską na budowę tej winnicy mieszczanie lubaczowscy protestowali w 1618 r. w grodzie bełskim16. Również tu skarżyli Szapsaja chłopi z Lublińca za złą jakość produkowanego i szynkowanego piwa17. W 1621 r. Szapsaj został zabity przez chłopów z Krowicy18.
          Niektórzy badacze uważają, że wojny połowy XVII w. to okres niekorzystny również dla tego terenu. D. Wojnarowski pisze, że na jesieni 1648 r., w czasie przemarszu wojsk Chmielnickiego pod Zamość, ucierpiał przypuszczalnie też Lubaczów19. Zniszczenia przyniosły miastu zapewne czasy "potopu" kiedy miasto zajęli Kozacy (1655 r.)20. B. Sikora pisze, że Lubaczów został zniszczony przez przechodzące tędy wojska szwedzkie w 1656 r.21. H. Gmiterek uważa, że zarówno wojska Chmielnickiego jak i Szwedzi ominęli Lubaczów22.
         Według lustracji z 1662 r. mieszkało tu 460 osób23. Lustracja nie podaje liczby Żydów, stąd powszechne przypuszczenie, że ich tutaj nie było24. We Florianowie (Narolu) zniszczonym prawie całkowicie w 1648 r., w 1664 r. było już 450 mieszkańców,w tym około 180 Żydów25. Trudno więc zakładać, że nie było w tym czasie Żydów w Lubaczowie, tym bardziej że wspomina ich tu podróżujący po Polsce w latach 1670-1672 Uirich von Verdum pisząc: "Tutaj i prawie w całej Rusi, na Podolu i Ukrainie trzymają Żydzi karczmy. Żydzi zdają się tu wzrostu wyższego i silniejszego niż w Niemczech, do czego się przyczyniają długie ich suknie"26.
    Olbrzymie zniszczenie tych terenów przyniosły działania oddziałów tatarskich w czasie najazdu wojsk tureckich na Polskę w 1672 r. Zniszczeniu uległy niedawno odbudowane miasta: Florianów (Narol), Płazów, Cieszanów i Lubaczów27. Rejestr podatkowy ziemi bełskiej z 1675 r. podaje, że w Lubaczowie pobrano opłatę od 42 osób, chłopa i czeladnika28, a w 1676 r. także od 5 Żydów29. W tym samym czasie (1675 r.) we Florianowie podatek opłaciło 30 mieszkańców, w Lipsku 8, w Płazowie 24, w Cieszanowie 31, natomiast w niezniszczonych Oleszycach 23130. W Łęcznej koło Lublina, którą ominęły najazdy, w 1674 r. opodatkowanych było 504 mieszkańców, w tym 181 Żydów31.
    Odbudowa Lubaczowa postępowała szybko. W 1691 r. było tu już 100 domów32. Wraz z rozwojem miasta odradzała się społeczność żydowska. W l ćwierci XVIII w. wysokość opłacanego przez Żydów podatku była już dosyć znaczna: w 1717 r. - 560 zł, w 1719 r. - 425 zł i w 1721 r. - 500 zł33. Według innych danych w 1717 r. podatek wyniósł 1374 zł i był mniejszy niż podatek opłacany przez Żydów w Sokalu, Rawie, Oleszycach, Tomaszowie i Bełzie - wysokością przewyższał jedynie podatek płacony w Wielkich Oczach i Lipsku34.
    Z 1727 r. pochodzi pierwsza odnaleziona wzmianka o tutejszej synagodze35, zaś najstarszy odnaleziony na cmentarzu żydowskim nagrobek nosi datę 1728. W 1729 r. było tu 197 domów chrześcijańskich i 12 żydowskich. Żydzi opłacali wówczas 1200 zł podatku "kotłowego"36. Dane te wskazują, że w tym czasie był to już ukształtowany kahał, którego powstanie można odnieść do początków XVIII w. lub nawet do końca XVII w.
    W 1760 r. Żydzi lubaczowscy wyeksportowali 63 beczki miodu; więcej niż Żydzi z Brodów i Wiśnicza37. Spośród szeregu opłat pobieranych w tym czasie od miasta przez dzierżawców starostwa była opłata 20 złotych "łopatkowego" od rzeźników żydowskich38.
         Wśród podań o ziemię, skierowanych w latach 1786-1789 do cesarza austriackiego Józefa II, było również podanie od dwóch Żydów lubaczowskich Abrahama Stryjera i Józefa Kalmana w imieniu 30 rodzin żydowskich, które chciały porzucić swoje dotychczasowe zajęcie39. Pierwsze dokładniejsze dane statystyczne o liczbie ludności Lubaczowa pochodzą z końca XVIII w. W 1799 r. w 509 domach mieszkało 2444 mieszkańców, wśród których było 372 Żydów (15%) . Więcej Żydów było w Oleszycach (548), Cieszanowie (473) i Wielkich Oczach (402) - mniej w Narolu (dawnym Florianowie - 287), Lipsku (231) i Płazowie (30)40.
         W dotychczasowych opracowaniach historycznych tego regionu brak jest dokładniejszych danych na temat Żydów lubaczowskich właściwie do lat 70-tych XIX w. Wiadomo, że w latach 1839-1855 tutejszym rabinem był Szmuel Nahum Gassenbaner ben Kahat (przeniósł się później do Leżajska), autor szeregu komentarzy, m.in. "Hechle szen" , "Migdal ha-szen". Wcześniej rabinem był Hersz Elimelech autor "Bne Jissachar". Po Gassenbauerze rabinem do roku 1860 był Jekutiel ben Lewi Jicchak Szor, który odszedł do Rawy. Jego następcą był Szmuel Nachman ha-lewi Rozenfeid, który przypuszczalnie także zajmował się pisaniem komentarzy41.
         W latach 1859-1867 kolatorem cerkwi lubaczowskiej był Jacobus Bernstein Izraelita - zapewne ówczesny właściciel dóbr Lubaczów42.
         Istotnym źródłem do dziejów Lubaczowa w trzech ostatnich dziesięcioleciach XIX w. i na początku XX w., do wybuchu I wojny światowej, są Schematyzmy Galicji. Wiadomo z nich, że w 1871 r. mieszkało tu 4138 osób, w tym 938 rzymskokatolików, 1855 grekokatolików, 11 akatolików i 1304 izraelitów43 (ok. 31%). Do roku 1913 liczba mieszkańców wzrosła do 6729, w tym rzymskokatolików do 1762, grekokatolików do 2689, izraelitów do 227844 (ok.39%).
    Do roku 1871 na czele społeczności żydowskiej stał szkolnik Berl Horszowski45 a w 1876 r. szkolnik Mojżesz Gabel46. Od 1879 r. do 1894 r. rabinem był Ozajasz Frankel (według innych źródeł: Jehoszua Heszel Teonim Frenkel)47. Jego następcą w latach 1897-1913 był Kasiel Schor48. Jednym z lekarzy lubaczowskich w latach 1894-1917 był Efraim Rosenbluth (od 1902 r. jako Edward Rosenblit)49; weterynarzem w latach 1898-1899 był Dawid Rosenbusch50; akuszerki w latach 1879-1897 pochodziły głównie z rodziny Salander (Hana, Lea, Ruchla, Freide), prócz Jenty Brand51.
         W końcu XIX w. odbyły się po raz pierwszy wybory do zarządu gminy żydowskiej. Wygrał je Noe Rosi52. Jednym z pierwszych jego zadań była zbiórka pieniędzy na budowę nowej synagogi, gdyż stara, drewniana, spłonęła w czasie pożaru miasta w 1898 lub 1899 r.53. Spaliły się też wtedy dokumenty gminy, Budowę nowej, murowanej synagogi wsparł finansowo baron Edmund Rotschild54.
         Z początku XX w. pochodzą dwa spisy przemysłowo-handlowe Galicji. Pierwszy z nich, z roku 1906, wymienia w Lubaczowie wśród uprawiających różne zawody kilku Żydów: blacharza Ozajasza Stemlichta, kotlarza Barucha Zimmermana, krawca Salomona Weinreda, piekarzy Kopela Grossmana i Arona Siegelheima, rzeźników Szamę Jakuba Reifelda, Szymona Majera Reifelda, Samuela Satza oraz młynarza Borucha Wassermana i dzierżawcę młyna parowego Sachera Grochmana55.
         Drugi spis z 1912 r. wymienia nieco więcej osób: blacharzy Chaima Got-tlieba, Jakowa Rygiera, Abrahama Stemlichta, wspomnianego wyżej kotlarza, mosiężnika Chaima Kupferschmidta, krawców Marka Kutschera i Eliasza Mullera, piekarzy Feiwela Druckera, Dawida i Hersza Katzów, Aroną Ziegelheima (poprzednio Siegelheima), wytwórców wody sodowej Abrahama Scheidlingera i Małkę Schickler, wytwórcę mydła Zelika Mondscheina, malarzy Hersza Egerta i Mojżesza Rettiga, młynarza Sachera Grohmana. Jedną z trzech restauracji prowadził Noe Roth, Właścicielami sklepów byli: żelaznych - Abel Richter i Ozyasz Ziemmerman, jubilerskiego - Marek Riss, z towarami mieszanymi - Sara Gotlieb, z towarami korzennymi - Mendel Adier, który miał również sklep z materiałami budowlanymi. Wymieniony jest też Seiden Thumin drukarz i litograf, który być może jednak był Niemcem56.
         W swoim przewodniku po Galicji (1914) M. Orłowicz uzupełnia ten wykaz o informacje o zajazdach Łazarza Scheindlinga oraz Gabla i Szulima Rissów57.
         Szkolnikami w 1914 r. byli: Samuel Schneider, Samuel Herzberg i Berl Messer58. Niezwykle cennym materiałem są wspomnienia mieszkańców Lubaczowa, którzy w swych relacjach sięgali pamięcią do końca XIX w.59 Z przekazów tych można częściowo odtworzyć obraz miasta i udziału w nim społeczności żydowskiej, z czasów przed I wojną światową . Żydzi mieszkali głównie w centrum, wokół rynku i położonej na północ od niego synagogi (ił. l i 2). Tam też znajdowało się najwięcej sklepów, sklepików i warsztatów. Na miejscu po spalonej bożnicy stała nowa, murowana, duża synagoga, obok której wzniesiono drugą, drewnianą. Żydzi oprócz handlu i rzemiosła zajmowali się często fiakierstwem, prowadzili cztery karczmy, a także dzierżawili pobór opłat za wjazd do miasta.
         W czasie I wojny światowej Lubaczów nie uległ większym zniszczeniom, zmniejszyła się jednak znacznie liczba mieszkańców, o blisko 1500 osób, z których część wyjechała, część zginęła, a część zmarła w czasie epidemii cholery w 1915 r.60. Spis ludności z 1921 r. wykazał w Lubaczowie 5303 mieszkańców, w tym 1715 Żydów (32%)61.
         Po wojnie rabinem został syn poprzedniego rabina - Lewi Izaak Szor62. Oprócz niego wymieniani są też dwaj inni: Cwi Hirsz Rubin i Szalom Rokeach63. Do rady gminy w 1927 r. wchodziło po 16 Polaków, Ukraińców i Żydów. Radę miasta w 1939 r. tworzyło 9 radnych Polaków, 3 Ukraińców i 4 Żydów (Pinkas Klein, dr Józef Osterman, Bertold Schneider, Samson Schneider)64.
         Okres międzywojenny był też czasem wewnętrznego organizowania się gminy żydowskiej, do której w 1931 r. należało 1794 osoby z terenu gminy miejskiej lubaczowskiej65. W tym czasie zostaje założona kasa pożyczkowa "Gemilad Chesed", bank żydowski, stowarzyszenie kupców żydowskich, szkoła "Bet Jaków", działają partie polityczne: "Bejtar", "Poale Cijon" i "Mizrachi". W 1933 r. wybrano nowy zarząd Żydowskiej Gminy Wyznaniowej: prezes Abele Richter, skarbnik Hersz Domer, członkowie zarządu Berisz Apfelderfer, Moses Frankel, Samuel Kasser, dr Josef Osterman, Salomon Spielman, Markus Strassber, sekretarz honorowy Natan Domer66.
         W latach 30-tych, na fali ogólnokrajowych nastrojów antyżydowskich, wystąpienia przeciwko Żydom miały też miejsce w Lubaczowie67.
    W tym okresie, tak jak w wiekach poprzednich Żydzi byli dzierżawcami, trudnili się handlem, rzemiosłem i usługami. Opłaty targowe dzierżawił (1929 r.) Wolf Rotter, który następnie dzierżawił opłaty rzeźnicze (1931/32), dzierżawca młyna Maurycy Friedman dostarczał prąd dla miasta (1935 r.) a opłaty do kasy miejskiej z tytułu eksploatacji piachu z rzeki płacili Dawid Hersz Stein i Izaak Eyert (1932/33 r.)68.
         Księga adresowa Polski z 1929 r. podaje, że było w Lubaczowie ponad 220 Żydów pracujących w ponad 60 profesjach. Warto może wymienić kilka postaci; adwokatów: A. Fischbeina, E. Gleicha, Ignacego Mohra i Józefa Ostermana, prowadzących hotele: R. Gerstenfelda, M. Herzberga i L. Scheindlinga (hotel z restauracją), księgarnię J. Gottiieba, malarza J. Egerta, zakład mleczarski M, Herzberga, wspomnianego już mosiężnika Ch. Kupferschmidta (miał również sklep z wodą sodową), drukarza S. Tumina (?) i prowadzącego komunikację samochodową Schnejdra. Produkcją spirytualiów zajmowała się spółka Rubin i Engelhard a produkcją i wyszynkiem piwa M i Sz. Schicklerowie oraz M. Rebhun. Był tu też tartak spółki Aszkenazy i Katz oraz skład węgla H. Dorne-ra, który miał także cegielnię w Baszni. Lubaczowscy Żydzi posiadali m.in. 16 sklepów bławatnych, 9 galanteryjnych, 5 skórzanych, 7 żelaznych i 47 z towarem różnym. Było tu 22 krawców, 5 piekarzy, 6 rzeźników (czterech z rodziny Reinfeldów). Wyszynk trunków prowadziło 9 osób69.
         Szkolnikami w latach 1927-1933 byli: Izaak Bakanowski, Izaak Haner, Berisz Gotesman, Jona Herzberg, Abraham Herzberg i Markus Weinrath70. W latach 30-tych (do 1941 r.) lekarzami w lubaczowskim szpitalu byli m.in. Dawid Goidreich i Dawid Turnheim, który od 1939 do 1941 r. był też dyrektorem szpitala71.
         Wiele interesujących szczegółów przekazał Eugeniusz Szajowski72. Zarządzającym dobrami Gołuchowskiego był Henryk Frieser a dzierżawcą młyna i tartaku (należących również do Gołuchowskiego) Samson Schneider. Znaną rodziną lubaczowskich Żydów byli Salanderowie, którzy tworzyli kapelę (skrzypce, sekund, klarnet i basy). M. Salander był także fryzjerem a kobiety z tej rodziny tradycyjnie pełniły funkcje akuszerek. Powszechnie znanymi byli również: zegarmistrz N. Falik, fotografowie Fuchs i Weiner, dentyści E. Rotter i J. Szafiro.
         Ważnym wydarzeniem w życiu lubaczowskich Żydów był przyjazd słynnego cadyka z Bełza, z chasydzkiej dynastii Rokeachów, Aharona Rokeacha73.
    Przed wybuchem II wojny światowej było tu około 2 tysiące Żydów74. Po wybuchu wojny Niemcy dotarli tu 12 września. Następnej nocy spłonęła synagoga. Żydowskie sklepy były rozbijane i okradane75. Po dwóch tygodniach Niemcy wycofali się a na ich miejsce weszli sowieci, witani uroczyście przez część Ukraińców i Żydów. Okupanci utworzyli milicję złożoną głównie z Żydów. Na północ od miasta przebiegała granica między strefami okupacyjnymi. Zanim nastąpiło uszczelnienie granicy do Lubaczowa przybyło wielu Żydów z zachodniej Polski. W 1940 r. ponad 100 rodzin żydowskich wyjechało w głąb Związku Radzieckiego76.
    Atak Niemców na sowietów 21 czerwca 1941 r. poprzedził ostrzał artyleryjski strefy przygranicznej. W Lubaczowie spłonęła zabudowa dookoła rynku77. W 1942 r. hitlerowcy utworzyli na wschód od rynku getto. Zgrupowano tu około 6 tyś. Żydów z miasta i okolic. Na jesieni 1942 r. około 2,5 tyś. Żydów wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu. Resztę rozstrzelano w egzekucjach na cmentarzu żydowskim i koło Dachnowa na początku stycznia 1943 r.78. Wojnę przeżyli tylko nieliczni79. W 1947 r. rozebrano ruiny synagogi80. Jedyną pamiątką po Żydach lubaczowskich pozostał ich cmentarz.

    Paweł Sygowski, Andrzej Trzciński, Żydzi lubaczowscy i ich cmentarz, "Rocznik Lubaczowski", t. VIII, Lubaczów 1998, s. 103-111.



    Objaśnienia:

    1.   "Żydzi lubaczowscy i ich cmentarz" to tytuł referatu wygłoszonego przeze mnie na sesji "Rola Lubaczowa jako lokalnego ośrodka administracyjnego, gospodarczego i kulturalnego" zorganizowanej przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Lubaczowskiej 30 maja 1997 r. w Lubaczowie. Na początku 1997 r. Muzeum w Lubaczowie zaproponowało mi podjęcie prac badawczych na cmentarzu żydowskim w Lubaczowie i zaprezentowanie ich wyniku na wspomnianej wyżej sesji. Badanie cmentarza zostało poprzedzone rozpoznaniem dziejów Żydów lubaczowskich. Ponieważ dzieje te nie były do tej pory tematem odrębnych rozważań, mimo że oparte właściwie głównie na dostępnej literaturze, zostały przedstawione poniżej jako pierwsza część mniejszej pracy. Część druga to prezentacja wyników badań terenowych na cmentarzu. Jej trzonem jest inwentarz zespołu najstarszych, XVIII-wiecznych macew, których zachowało się 35. Tłumaczenia inskrypcji i ich analizy dokonał Andrzej Trzciński. Jest to pierwsza część zamierzonej całościowej dokumentacji tego cmentarza.
    Za propozycję podjęcia prac badawczych oraz pomoc w czasie ich trwania chciałbym podziękować panom Zygmuntowi Kubrakowi i Januszowi Mazurowi z Muzeum w Lubaczowie. Wyrazy podziękowania należą się również panu Andrzejowi Trzcińskiernu za podjęcie się współpracy przy opracowywaniu zebranego w czasie badań materiału.


    2.   A. Janeczek, Ciągłość w dobie zmian. Lubaczów jako ośrodek zarządu terytorialnego w średniowieczu. "Rocznik Lubaczowski" (RL), t. 6: 1996, s. 20-31; Tenże, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo bełskie od schyłku XIV do początku XVII w. Warszawa 1993, s.216.218.

    3.   Matricularum Regni Poloniae summaria. Wyd. T. Wierzbowski, Varsoviae 1912, IV, nr 2158, 2553,2825,8651.

    4.   Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej, z Archiwum tak zwanego Bernardyńskiego we Lwowie. T. 19, Lwów 1906, nr 2673 ("ludeum Eczaczko ludeum Lubaczovicn-sem") 2676 ("ludeum Czaczko").

    5.   Materiały archiwalne wyjęte głównie z Metryki Litewskiej od 1348 do 1607 roku. Wyd. A. Pro-haska. Lwów 1890, nr 217 (por. też komentarz na s. 343).

    6.   Zapewne mamy tu do czynienia z różnymi zapisami imienia Icko (od hebr. Jicchak). W źródłach i literaturze występują powszechnie różnice zapisu imion i nazwisk żydowskich nawet tej samej osoby. W niniejszej pracy podajemy brzmienia występujące w danym źródle.

    7.   M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym geograficznym i statystycznym. T, 2, cz. 2. Warszawa 1845, s. 1206.

    8.   M. Horn, Żydzi na Rusi Czerwonej w XVI i pierwszej połowie XVII wieku. Warszawa 1975, s.54-55.

    9.   Żerela do historii Ukraini-Rusi. T. 3: Liustracji korolivsćyn v zemliach chołmskij, bełzkij l lviv-skij z 1564-5 hh. Wyd. M. Hrusevskij. Lviv 1900, s. 238-241. Dane te powtarza Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. (SGKP) T. 15, cz. 2. Warszawa 1902, s. 239-240.

    10.  M. Horn, Żydzi województwa bełskiego w pierwszej połowie XVII w. (próba statystyki). "Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego" (BŻIH) 1958, nr 27, s. 51.

    11.  Tamże, s. 40, 41, 44, 53, 56,

    12.  B. Sikora, Dzieje Oleszyc w okresie staropolskim (do XVIII w.). RL, t. 3: 1985, s. 5.

    13.  M. Horn, Żydzi województwa..., s. 32-33.

    14.  S. F. Gajerski, Dzieje Żydów cieszanowskich. BŻIH, 1977, nr 4(104), s. 29.

    15.  H. Gmiterek, Lubaczów w XVII-XVIII stuleciu. RL, t. 4: 1990, s. 38.

    16.  M. Horn, Rzemieślnicy żydowscy na Rusi Czerwonej na przełomie XVI i XVII w. BŻIH 1960, nr 34,s. 36.

    17.  Tamże, s. 41.

    18.  M. Horn, Żydzi na Rusi.... s. 259.

    19.  D. Wojnarowski, Losy miast ziemi lubaczowskiej na trasie pochodu wojsk Bohdana Chmielnickiego w roku 1648. RL, t. 6: 1996, s. 39.

    20.  SGKP, t. 5, Warszawa 1884, s. 371.

    21.  B. Sikora, op. cit" s. 17.

    22.  H. Gmiterek, Lubaczów ..., s. 38-39.

    23.  Tamże, s. 32.

    24.  Encyclopaedia Judaica. Das Judentum in Geschichte und Gegenwart. (EJB) T. 10, Berlin 1934,s. 1160.

    25.  Dane szacunkowe na podstawie: H. Gmiterek, Inwentarz dóbr narolskich z 1664 roku. RL, t. 6: 1996, s. 53-54. Przyjęto przelicznik inny niż dotychczas stosowany: 4 osoby w rodzinie chrześcijańskiej, 5 osób w rodzinie żydowskiej.

    26.  X. Liske, Cudzoziemcy w Polsce. Lwów 1876, s. 78.

    27.  M. Szabatowski, Historia Lubaczowa. RL, t. l: 1967, s. 62; E. Janas, Narol na mapie polskich dziejów wojskowych XVII w. RL, t. 5: 1994, s. 44-45; H. Gmiterek, Lubaczów ..., s. 39.

    28.  Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Księgi Grodzkie Grabowieckie (KGGr), sygn. 93, s.1481.

    29.  Z. Guldon, Ludność żydowska w miastach małopolskich w drugiej pohwie XVII wieku. W: Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego. Red. F. Kiryk. Przemyśl 1991, s. 95.

    30.  APL, KGGr, sygn. 93, s. 1481-1484.

    31.  P. Sygowski, Łączna, woj. lubelskie. Cmentarz żydowski - macewy. Lublin 1992, s. 8 (wpis w archiwum Państwowej Służby Ochrony Zabytków (PSOZ) w Lublinie).

    32.  H. Gmiterek, Lubaczów ..., s. 32.

    33.  EJB.t. 10, s. 1160.

    34.  S. F. Gajerski, Dzieje Żydów..., s. 30.

    35.  Z. Bieńkowska, T. Piekarz, Lubaczów, woj. przemyskie. Studium historyczno-urbanistyczne. Jarosław 1985, s. 57 (wpis w PSOZ w Przemyślu).

    36.  H. Gmiterek, Lubaczów ..., s. 33, 36.

    37.  J. Bieniarzówna, Handel żydowski w stuleciu upadku Krakowa. W: Żydzi w dawnej Rzeczpospolitej. Red. A. Link-Lenczowski. Wrocław 1991, s. 231.

    38.  H. Gmiterek, Lubaczów ..., s. 37.

    39.  M. Bałaban, Dzieje Żydów w Galicji i Rzeczypospolitej Krakowskiej 1772-1868. Lwów [1914], s. 40.

    40.  K. Wolski, Lubaczów i okolice na przełomie XVIII i XIX w. RL, t. l: 1967, s. 45-46.

    41.  Almanach gmin żydowskich w Polsce. Warszawa 1939, s. 132; Pinkas ha-kehillot. Encyclopae-dia of Jewish Communities. Polana. Vol. II: Eastern Galicia. Ed. D. Dąbrowska, A. Wein, A. Weiss. Jerusalem 1980, hasło: Lubaczów, s. 294-295.

    42.  Schematyzm grekokatolickiej diecezji przemyskiej na rok 1893, s. 163-164.

    43.  Schematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wik. Księstwem Krakowskim (SchGal) na rok 1871, s. 21. SchGal 1870 podaje liczbę 3522 mieszkańców: 866 rzymskokatolików, 1564 grekokatolików i 925 izraelitów (razem 3366). Te same dane o ilości mieszkańców powtarzane są w kolejnych schematyzmach przez kilkanaście lat, np. dane z 1871 r. powtarzane są do 1891 r. Nie wiadomo więc z jakiego roku pochodzą dane zacytowane w 1870 r.

    44.  SchGal 1913, s. 506-508.

    45.  SchGal 1870, s. 354; SchGal 1871, s. 354; Pinkas..., s. 294 podaje, że B. Horszowski był rabinem od 1855 r. tylko przez parę lat. Opracowanie to zawiera jednak szereg błędnych danych.

    46.  SchGal 1876, s. 369.

    47.  SchGal 1879. s. 327 aż po SchGal 1894, s. 350; Pinkas ..., s. 294.

    48.  SchGal 1897, s. 350 aż po SchGal 1913, s. 562.

    49.  SchGal 1894, s. 514 aż po SchGal 1902, s. 691; J, Tabaczek, Szpital powszechny w Lubaczowie 1896-1939. RL, t. 7: 1997, s. 31, 33.

    50.  SchGal 1898, s. 636, SchGal 1899, s.636.

    51.  SchGal 1879, s. 458; SchGal 1890, s.526; SchGal 1893, s. 526; SchGal 1896, s. 528.

    52.  Almanach..., s. 132.

    53.  Tamże; J. Przybyłowa, O Lubaczowie z dawnych lat. RL, t.l: 1967, s. 130.

    54.  Almanach..., s. 132, tu także fotografia synagogi.

    55.  Skorowidz przemysłowo-handlowy Królestwa Galicji. Lwów 1906, s. 188, 191, 262, 289, 310, 319.

    56.  Skorowidz przemysłowo-handlowy Królestwa Galicji. Lwów 1912, s. 102, 155, 163, 208, 236, 267,429,435,457,616,679,690,753,789, 800,842.

    57.  M. Orłowicz. Ilustrowany przewodnik po Galicji, Bukowinie, Spiżu, Orawie i Śląsku Cieszyńskim. Lwów 1914, s. 265.

    58.  Archiwum Urzędu Stanu Cywilnego w Lubaczowie (USC Lubaczów): Księga urodzin - wyznanie mojżeszowe (1829-1938) (1881), Księga urodzin - wyznanie mojżeszowe (1855) (1914-1927), Księga ślubów - wyznanie mojżeszowe (1915-1924), Księga zgonów (1914-1938).

    59.  J. Przybyłowa, op. cit, s. 128-131; L. Tabaczek, Historia dawnego Lubaczowa. RL, t. 2: 1971, s.109-115.

    60.  J. Przybyłowa, loc. cit.; USC Lubacz, Księga zgonów - wyznanie mojżeszowe.

    61.  ZaEJB,t.10, s. 1160.

    62.  Almanach..., s. 132.

    63.  Pinkas ..., s. 294.

    64.  Z. Kubrak, Lubaczów 1918-1939. Zarys organizacji i działalności gminy miejskiej w Lubaczowie. RL, t. 5: 1994,s. 48, 50.

    65.  Tamże, s. 47.

    66.  Almanach..., s. 132; Pinkas ..., s. 295.

    67.  Pinkas..., loc. cit.

    68.  Z. Kubrak, op. cit, s. 52-56,

    69.  Księga adresowa Polski (wraz z wolnym miastem Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa. Warszawa 1929, s. 682-683.

    70.  USC Lubacz, księgi urodzin, ślubów i zgonów wyznania mojżeszowego.

    71.  J. Tabaczek, op. cit., s. 31, 33.

    72.  Wywiad z dnia 20 maja 1997 r. Pan Eugeniusz Szajowski ur. w 1913 r. w Cieszanowie, gdzie mieszkał do 1933 r., następnie przeniósł się do Lubaczowa. Za udzielone informacje serdecznie dziękujemy.

    73.  M. Kopf, Tamten czas, cz. l. RL, t. 6: 1996, s. 95. O wydarzeniu tym również wspominał E. Szajowski.

    74.  Encyclopaedia Judaica. (EJJ) Ed. C. Roth. Jerusalem 1978, t. 11, s. 537 podaje liczbę około 2300.

    75.  Archiwum parafii rzymsko-katolickiej w Lubaczowie (APRKL): ks. S. Sobczyński, Kromka parafialna Lubaczów, s. 54; APRKL: ks. W. Haas, Parafia lubaczowska w wojnę, cz. I (1939-1943), s. 11-15; M. Kopf, Tamten czas, cz. 2. RL, t. 7: 1997, s. 143, 146-148.

    76.  R. Ogryzło. Wybrane zagadnienia demograficzne powiatu lubaczowskiego (1938-1946), RL, t. 5: 1994, s. 91-95; APRKL: ks. W. Haas, op. cit., s. 15; M. Kopf, Tamten czas, cz. 2, op. cit" s. 151-154; informacja E. Szajowskiego.

    77.  APRKL; ks. W. Haas, op. cit., s. 57; M. Kopf, Tamten czas, cz. l, op. cit., s. 93.

    78.  APRKL: ks. W. Haas, op. cit., s. 72-75; APRKL: ks. S. Sobczyński, op. cit., s. 54; Z. Konieczny, Straty biologiczne i materialne byłego powiatu lubaczowskiego w latach 1939-1944. "Materiały i Studia Muzealne" t. 3. Przemyśl 1980, s. 8-9; EJJ, t. 11, s. 537; A. Krugłow, Deportacje ludności żydowskiej z dystryktu Galicja do obozu zagłady w Bełżcu w 1942 r. BŻIH, 1989, nr 3(151), s. 106 (data deportacji 31.10.1942); R. Ogryzło, op. cit, s. 96-77; Informacja E. Szajowskiego.

    79.  J. Szwie, Dawno temu w Lubaczowie. "Życie Przemyskie" nr 27 (1331) z dn. 7.07.1993, s. l i 7; R. Ogryzło, Holocaust Żydów lubaczowskich. "Pogranicze" nr 33 z dn. 15.08.1995, s. 10; informacja E. Szajowskiego.

    80.  Z. Bieńkowska, T. Piekarz, op. cit., s. 62.

    <::Powrót

    Do góry Wszystkie prawa zastrzeżone. All rights reserved © 2001-2007
    .